تصور کنید از در یک صبح زیبا صدای کودک خردسالتان را میشنوید. با اینکه هنوز نمیتواند به خوبی صحبت کند،اما تلاش میکند یا صداهایی که هنوز شبیه کلمات نیستند، یا با اشاره و نگاه به شما بگوید چه چیزی میخواهد. تردید ندارم شما هم مثل همه مادران و پدران مهربان دیگر آب دستتان باشد زمبن میگذارید و با صبوری تلاش میکنید منظورش را بفهمید. احتمالا خم بشوید یا خودتان را همقدش کنید، به چشمهایش نگاه میکنید و بدون تلاش برای اصلاح گفتهها و اشارههایش تلاش خواهید کرد متوجه منظورش شوید. در همین لحظات ساده و تکراری است که ارتباط معنا پیدا میکند و زبان آرام آرام شکل میگیرد.
|
هنوز یک سالش نشده بود. اوایلی بود که به کارگاه مادر و کودک میرفتیم. ما در کلاس بودیم و یک جفت مادر و کودک دیگر. ریحانه جان به ما گفته بودند اجازه دهیم بچهها به رغم تلاش ما برای انجام فعالیت، هر زمان که میخواهند در کلاس پرسه بزنند. برای همین بود که وقتی علیرضا متمرکز سعی میکرد فعالیت را انجام دهد، پسرهای ما چهار دست و پا و سینهخیز، با فراغ بال در کلاس این طرف و آن طرف میرفتند. ما روبهروی پریزهای برق مینشستیم که به سمت آنها نروند. یک لحظه جابهجایی من کافی بود تا بهراد پریز برق پشتسرم را کشف کند. خودش را به پریز رساند و با زبان خودش (که ما نمیفهمیدیم) به پریز اشاره کرد. عجیبتر اینکه ارمیا همان لحظه برگشت و به سمت پریز رفت. لابد میفهمید که منظور بهراد از صداهایی که تولید میکرد و برای ما نامفهوم بود، لو دادن آدرس پریز بود! |
این مقاله که توسط آکادمی علوم و تحقیقات کودک بنیاد سلاله تهیه شده است، به همین تعاملهای ظریف اما تعیینکننده میپردازد؛ جایی که رشد زبان، نه بهعنوان یک مهارت آموزشی، بلکه بهعنوان بخشی از رابطهی روزمرهی والد و کودک شکل میگیرد.
رشد زبان کودک تنها به «حرفزدن زودتر» یا دانستن واژههای بیشتر خلاصه نمیشود؛ بلکه بازتابی از کیفیت ارتباط، احساس امنیت و تجربهی شنیدهشدن است. سالهای ابتدایی زندگی، بهویژه بازهی تولد تا هفت سال، دورهای حساس بهشمار میآید که در آن نقش پدر و مادر میتواند مسیر رشد زبانی، هیجانی و ارتباطی کودک را برای سالهای بعد ترسیم کند.
رشد زبان کودک؛ فراتر از گفتن کلمات
برخلاف تصور رایج، رشد زبان الزاماً با جملهسازیهای کامل یا بیان واضح آغاز نمیشود. کودک پیش از آنکه بتواند درست صحبت کند، ارتباط برقرار میکند: با صدا، نگاه، اشاره و حتی سکوت. آنچه این تلاشهای ناتمام را به زبان واقعی تبدیل میکند، پاسخ والدین است.
پژوهشها نشان میدهند کودکانی که والدینشان به نشانههای ارتباطی اولیه حتی زمانی که ناقص و نامفهوماند پاسخ معنادار میدهند، رشد زبانی پایدارتر و عمیقتری را تجربه میکنند. در چنین فضایی، کودک میآموزد که ارتباط ارزشمند است و ادامهدادنش معنا دارد.
نقش پدر و مادر در توسعه زبان کودک در سالهای تولد تا ۷ سال
خانه؛ نخستین محیط زبانی کودک
خانه، اولین و ماندگارترین بستر رشد زبان است. مکالمههای سادهی روزمره درباره لباس پوشیدن، آمادهشدن برای خواب یا جمعکردن اسباببازیها فرصتهای واقعی برای رشد زبانیاند. آموزش زبان در همین فرصت های واقعی شکل میگیرد. نیازی به آموزش و تمرین رسمی نیست. وقتی فضای طبیعی کودک را وادار به برقراری ارتباط کند، بهترین فرصت یادگیری شکل میگیرد.
والدینی که شنیدن را بر اصلاحکردن ترجیح میدهند، فضایی امن برای تجربهی زبان میسازند. در چنین فضایی، کودک بدون ترس از اشتباه، حرف میزند، تکرار میکند و یاد میگیرد.
|
به کرات از مربیان شنیدهام کودک تمایلی به صحبت و ابراز کلامی نظر و احساسش ندارد چرا که به نظر میرسد گفتههایش مرتبا توسط بزرگترها و اطرافیان اصلاح میشود. بدیهی است که والدین نگران هستند خطاهای کلامی کودک، چنانچه اصلاح نشود، در آینده هم ادامه داشته باشد – و البته این نگرانی به حق است- اما باید در نظر داشت میزان و نوع اصلاح به شکلی نباشد که در کودک ترس یا احساس شرم بابت ابراز گفتههایش ایجاد کند. یکی از بهترین شیوهها این است که خودمان به شکل درست کلمه را به کار بریم یا قاعده زبانی را در کلام اجرا کنیم. نه اینکه به کودک تذکر دهیم که اشتباه کرده است و باید گفتهاش را اصلاح کند. |
بازی؛ زبان در دل تجربه
بازی، زبان را زنده میکند. زمانی که پدر یا مادر وارد بازی کودک میشود و دربارهی آنچه رخ میدهد صحبت میکند تا با کودک همراهی کند، واژه ها معنا پیدا میکنند. به خاطر داشته باشیم هدف مادر از حضور در بازی آموزش نیست و صرفا می خواهد با او لحظات لذتبخش و خوشی را بسازد. نامبردن از احساسات، توصیف کنشها و بازتاب آنچه کودک انجام میدهد، زبان را به تجربهای ملموس تبدیل میکند.
تفاوت نقش پدر و مادر؛ مکمل نه مشابه
یافتههای پژوهشی نشان میدهند که سبک گفتوگوی پدر و مادر اغلب متفاوت اما مکمل است. مادران معمولاً گفتوگوهای حمایتی و پیوسته ایجاد میکنند، در حالی که پدران بیشتر کودک را به توضیحدادن، روایتکردن و گسترش گفتار دعوت میکنند. حضور هر دو سبک، دامنهی زبانی کودک را غنی میسازد.
ارتباط والد و کودک؛ زیربنای توسعه زبان
رشد زبان کودک، بدون شکلگیری یک رابطهی امن و پاسخگو، امکانپذیر نیست. وقتی کودک احساس میکند شنیده میشود حتی زمانی که درست حرف نمیزند جرأت ادامهدادن پیدا میکند. این تجربهی تکرارشونده، همزمان زبان، اعتمادبهنفس و مهارت ارتباطی را تقویت میکند.
به خاطر داشته باشیم برای بهبود توانمندی زبانی- کلامی کودک میتوانیم وقتی با خواسته کودک که از طریق اشاره بیان شده است، مواجه میشویم، به شکل کلامی خواستهاش را تکرار کنیم تا با کلمهها هم بیشتر آشنا شود. مثلا وقتی بستنی میخواهد و به در فریزر اشاره میکند میتوانیم بگوییم: «من متوجه شدم که تو بستنی میخواهی».
مطالعات حوزهی رشد نشان میدهند که کیفیت تعامل، پیشبینیکنندهی قویتری در افزایش توانمندیهای کلامی نسبت به تعداد واژههایی که والدین آموزش میدهند. بهبیان ساده، چگونه حرفزدن مهمتر از چقدر حرفزدن است.
مطالعات نشان دادهاند کودکانی که والدینشان به تلاشهای ارتباطی آنها پاسخ میدهند حتی وقتی گفتار هنوز ناقص است در ادامه، واژگان غنیتر و ساختار زبانی پیچیدهتری نشان میدهند.(تامیس- لموندا و همکاران،۲۰۱۴) این پاسخگویی مداوم، به کودک این پیام را میدهد که «صحبتکردن امن است» و «صدای من شنیده میشود».
نمونههای روزمره: چه بگوییم و چه نگوییم؟
- بهجای: “اینجوری نگو، درستش اینه…”
بگوییم: “آهان، داری دربارهی توپ قرمز حرف میزنی” - بهجای پرسشهای امتحانی: “این چیه؟ اون چیه؟”
از توصیف استفاده کنیم: “توپت قل خورد و رفت زیر میز”.
چنین تعاملهایی، بدون آموزش مستقیم، زبان کودک را در بستر ارتباط زنده تقویت میکنند. پژوهشها تأکید میکنند که گسترش پاسخ والد یکی از مؤثرترین راههای رشد زبان در سالهای اولیه است (راوه، ۲۰۱۲).
یافتههای علمی درباره رشد زبان در سالهای ابتدایی
پژوهشهای منتشرشده در مجلات معتبر روانشناسی رشد نشان میدهند:
- پاسخدهی حساس و بهموقع والدین به تلاشهای ارتباطی کودک، رشد واژگان و جملهسازی را تسریع میکند.
- کودکانی که در محیطهای غنی از گفتوگوی تعاملی رشد میکنند، در سالهای بعد مهارتهای ارتباطی و اجتماعی قویتری دارند.
- فشار برای «صحبتکردن درست» میتواند اثر معکوس داشته باشد و میل کودک به ارتباط را کاهش دهد.
این یافتهها تأکید میکنند که توسعه زبان، فرآیندی رابطهمحور است؛ نه صرفاً آموزشی.
جمعبندی
زبان کودک در دل رابطه شکل میگیرد؛ در نگاههایی که دیده میشوند، در صداهایی که پاسخ میگیرند و در گفتوگوهایی که به اجبار آموزش شکل نمیگیرند. پدر و مادر، با حضور آگاهانه و پاسخگو، میتوانند زمینهای فراهم کنند که زبان، نه فقط ابزار بیان، بلکه پلی برای ارتباط سالم، رشد هیجانی و اعتماد به خود باشد.
منابع
Hoff, E. (2006). How social contexts support and shape language development. Developmental Review, 26(1), 55–88.
https://doi.org/10.1016/j.dr.2005.11.002
Tamis-LeMonda, C. S., Kuchirko, Y., & Song, L. (2014). Why is infant language learning facilitated by parental responsiveness? Current Directions in Psychological Science, 23(2), 121–126.
https://doi.org/10.1177/0963721414522813
Rowe, M. L. (2012). A longitudinal investigation of the role of quantity and quality of child-directed speech in vocabulary development. Child Development, 83(5), 1762–1774.
https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2012.01805.x