بهترین روش‌های آموزش رنگ‌ها در خانه به کودکان

اهمیت آموزش رنگ‌ها در سنین پیش‌دبستانی

شناخت رنگ‌ها یکی از اولین مهارت‌های شناختی در سال‌های اولیه زندگی کودک است. بسیاری از روان‌شناسان رشد، از جمله پیاژه، تأکید می‌کنند که آشنایی با مفاهیم پایه‌ای مانند رنگ، شکل و اندازه، مقدمه‌ای برای رشد هوش منطقی، تفکر ریاضی و حتی توانایی‌های زبانی کودک محسوب می‌شود.

کودکان معمولاً بین ۱۸ ماهگی تا سه سالگی به‌تدریج توانایی تشخیص و نام‌گذاری رنگ‌ها را به دست می‌آورند. با این حال، فرایند یادگیری رنگ‌ها نیازمند تکرار، تجربه عملی و آموزش غیرمستقیم از طریق بازی و فعالیت‌های روزمره است. بنابراین، والدین می‌توانند در محیط خانه نقشی کلیدی در آموزش رنگ‌ها به کودک ایفا کنند.

در این مقاله آکادمی علوم و تحقیقات کودک بنیاد سلاله قصد دارد ضمن بررسی اصول پایه در آموزش رنگ‌ها به کودک بازی‌ها و فعالیت‌هایی را نیز طراحی کنند تا این یادگیری به شکل موثرتری رخ دهد.

اصول علمی آموزش رنگ به کودک سه ساله

 آموزش تدریجی و متمرکز

کودکان خردسال نمی‌توانند هم‌زمان چند رنگ را به‌درستی بیاموزند. بهتر است در هر مرحله تنها یک یا دو رنگ آموزش داده شود. پژوهش‌ها نشان می‌دهد تمرکز روی رنگ‌های اصلی (قرمز، آبی، زرد) شروعی مناسب است.

 استفاده از محیط طبیعی

کودک زمانی بهتر یاد می‌گیرد که آموزش در زندگی واقعی اتفاق بیفتد. اشاره به رنگ لباس، میوه، اسباب‌بازی یا اشیای محیط خانه به او کمک می‌کند که رنگ را با تجربه عینی پیوند دهد.

بارها در گپ‌های مادرانه می‌شنویم مادرها می‌گویند با اینکه یک کمد یا حتی اسباب‌بازی خریده‌ایم، باز فرزند خردسالمان در آشپزخانه و با قابلمه‌ها بازی می‌کند. تمایل کودکان به بازی با ابزار بزرگترها دلایل مختلفی دارد. اما یکی از مهمترین دلایل این است که بازی راه یادگیری کودک و ارتباط او با دنیاست. پس برای یادگیری بیشتر چرا از ابزارهای واقعی استفاده نکند؟ چیزی که در اختیار بزرگترهاست و ابزار دنیای واقعی تلقی می‌شود.

 ترکیب آموزش دیداری و زبانی

شناخت رنگ‌ها تنها با دیدن حاصل نمی‌شود. والدین باید هم‌زمان نام رنگ را با اشیای رنگی بیان کنند. این هم‌زمانی بین محرک دیداری و کلامی، فرایند یادگیری را تقویت می‌کند.

بازی با رنگ؛ مؤثرترین روش آموزش

بازی‌های دسته‌بندی اشیا

قرار دادن مکعب‌ها، دکمه‌ها یا قطعات لگو در سبدهای رنگی به کودک کمک می‌کند مفهوم شباهت و تفاوت را بفهمد. شکل دیگر این بازی به این صورت است که یک کاغذ با رنگ مشخص (مثلا سبز) به دیوار بچسبانیم و از کودک بخواهیم اشیای همرنگ (مثلا سبز) را به این کاغذ بچسبانند یا پای دیوار مخصوص این رنگ بگذارند. این بازی علاوه بر آموزش رنگ‌ها، مهارت‌های دسته‌بندی و تفکر منطقی را نیز تقویت می‌کند. دسته‌بندی از مهارت‌های ذهنی-شناختی است که بعدا در درس‌های ریاضی و علوم تقویت می‌شود.

 نقاشی با انگشتان

فعالیت‌های هنری مانند نقاشی با انگشتان باعث می‌شود کودک ضمن تجربه لذت‌بخش بازی، رنگ‌ها را به صورت لمسی و دیداری تجربه کند. این روش به ویژه برای کودکان سه ساله بسیار جذاب است.

نظم و تمیزی خانه همیشه برای والدین دغدغه بوده است. و البته نباید از خاطر برد این نظم علاوه بر پیشگیری از تنش در کودک می تواند محیط یادگیری بهتری را نیز فراهم آورد. با اینحال برخی والدین به دلیل نگرانی از نامرتب یا کثیف شدن خانه استفاده از رنگ انگشتی یا نقاشی‌های دیواری را محدود می‌کنند. ابزارهایی نظیر رنگ‌های انگشتی، پاستل‌ها و ماژیک‌هایی که با آب پاک می‌شوند، یا کاغذهای متری که می‌توان روی دیوار نصب کرد می‌تواند نگرانی والدین را در این زمینه کاهش دهد.

 

بازی پیدا کردن رنگ

می‌توانید در خانه یا حیاط از کودک بخواهید رنگ خاصی را پیدا کند. مثلا: «یک چیز قرمز پیدا کن». این بازی ساده، توجه کودک به محیط را افزایش داده و توانایی شناخت رنگ‌ها را تثبیت می‌کند.

استفاده از کارت‌های آموزشی

کارت‌های رنگی با تصاویر آشنا (سیب قرمز، آسمان آبی، موز زرد) ابزار مناسبی برای آموزش نظام‌مند رنگ‌ها هستند. والدین می‌توانند با پرسش و پاسخ این فرآیند را تقویت کنند. بعضی از بازی‌های کارتی جدید نیز فرصت تمرکز روی رنگ‌ها را افزایش می‌دهد.

فعالیت‌های خانگی برای تقویت شناخت رنگ‌ها

فعالیت‌های روزمره

• هنگام آشپزی، از کودک بخواهید سبزیجات یا میوه‌ها را بر اساس رنگ دسته‌بندی کند.
• در خرید روزانه، به رنگ لباس‌ها یا اجناس اشاره کنید.

بازی‌های خلاقانه

• ساخت کاردستی با کاغذ رنگی: بریدن و چسباندن اشکال ساده. برخی والدین برای زیباتر شدن کاردستی در فعالیت کودک مداخلات ناسالم انجام می دهند. بهتر است به خاطر داشته باشیم در اینجا هدف ساخت یک کاردستی زیبا و بی‌نقص نیست. صرفا قرار است با رنگ‌ها کار کنیم و خلاقیت کودک را در کنار مهارت‌های دست‌ورزی ارتقا دهیم.
• بازی آب‌رنگی: چند قطره رنگ خوراکی در لیوان آب و ترکیب آن‌ها برای کشف رنگ‌های جدید. این کار به کودک کمک می‌کند تا رنگ‌های فرعی را که از ترکیب رنگ‌های اصلی ایجاد می‌شود بهتر بشناسند.

فعالیت‌های حرکتی

• مسیرهای رنگی روی زمین ایجاد کنید و از کودک بخواهید روی رنگ مشخص حرکت کند.
• بازی «لی‌لی رنگی» در خانه یا پارک می‌تواند ترکیبی از یادگیری رنگ و تقویت مهارت حرکتی باشد.

خطاهای رایج والدین در آموزش رنگ‌ها

• آموزش هم‌زمان چند رنگ و ایجاد سردرگمی. همان‌طور که پیش از این مطرح شد آموزش نیاز به صبر و زمان دارد. لذا پیشنهاد می‌شود در این مسیر عجله نکنیم.
• استفاده بیش از حد از ابزار دیجیتال به جای تجربه واقعی. گرچه بازی‌ها و برنامه‌های مختلفی برای آموزش رنگ‌ها به کودک طراحی شده‌اند اما هنوز هیچ کدام آنها جایگزین تجربه واقعی نشده‌اند. پیشنهاد می‌کنیم اگر فعالیتی در فضای مجازی یا برنامه‌های کامپیوتری دیدید که جذاب بود بستری فراهم کنید که کودک آن را در دنیای واقعی تجربه کند.
• فشار بیش از اندازه برای یادگیری سریع، در حالی که فرایند طبیعی کودک متفاوت است. در آموزش رنگ‌ها نیز مثل هر فرایند یادگیری دیگر لازم است توانمندی‌های شخصی درنظر گرفته شود.

نقش هوش چندگانه در آموزش رنگ‌ها

طبق نظریه هوش‌های چندگانه گاردنر، کودکان از طریق مسیرهای متفاوتی یاد می‌گیرند:

• کودکان با هوش بصری-فضایی از نقاشی و کارت‌های رنگی بیشتر لذت می‌برند.
• کودکان با هوش جنبشی-حرکتی از بازی‌های حرکتی و دسته‌بندی رنگ‌ها بهره می‌گیرند.
• کودکان با هوش زبانی از نام‌گذاری و شعرهای رنگی بیشتر یاد می‌گیرند.

شناخت سبک یادگیری کودک به والدین کمک می‌کند روش مؤثرتری را انتخاب کنند. لذا پیشنهاد می‌شود در این مسیر نیز مثل سایر مسیرهای آموزش ویژگی‌های منحصربه فرد کودک را در نظر بگیریم.

جمع‌بندی

آموزش رنگ به کودک سه ساله فرآیندی لذت‌بخش و بنیادی است که بر پایه بازی، تجربه عینی و فعالیت‌های روزمره شکل می‌گیرد. والدین می‌توانند با استفاده از بازی با رنگ، فعالیت‌های خانگی و روش‌های علمی، به فرزند خود در شناخت رنگ‌ها کمک کنند. مهم‌ترین نکته در این مسیر، صبر، تکرار و تبدیل آموزش به یک تجربه لذت‌بخش است.

منابع

1. Piaget, J. (1952). The Origins of Intelligence in Children. International Universities Press.
2. Gelman, S. A., & Kalish, C. W. (2006). Conceptual development. In W. Damon & R. M. Lerner (Eds.), Handbook of Child Psychology. Wiley.
3. Boyatzis, C. J., & Varghese, R. (1994). Children’s emotional associations with colors. The Journal of Genetic Psychology, 155(1), 77–85.
4. Bredekamp, S., & Copple, C. (2009). Developmentally Appropriate Practice in Early Childhood Programs. NAEYC.
5. منصور، علی‌اکبر. (۱۳۹۶). روان‌شناسی رشد ۱ (کودکی و نوجوانی). تهران: سمت.
6. شریعتمداری، علی. (۱۳۹۲). اصول روان‌شناسی تربیتی. تهران: امیرکبیر.
7. نریمانی، محمد و همکاران. (۱۴۰۰). بررسی نقش بازی‌های آموزشی در رشد شناختی کودکان. فصلنامه روان‌شناسی تربیتی ایران.