مقدمه:
در دنیای امروز، یادگیری ریاضی برای کودکان پیشدبستانی میتواند چالشبرانگیز باشد. استفاده از بازی آموزشی به عنوان ابزار اصلی یادگیری، نه تنها مفاهیم پیچیده ریاضی را ساده میکند، بلکه مهارتهای شناختی، درک عددی و مفهوم شمارش را به صورت طبیعی و لذتبخش در کودک پرورش میدهد. بازی، زبان اصلی کودکان است و یادگیری از طریق آن، تجربهای فعال و معنادار ایجاد میکند. از آنجا که آموزش این مفاهیم به کودک هم برای مجموعهها و هم برای والدین اهمیت دارد، در این مقاله آکادمی علوم و تحقیقات کودک بنیاد سلاله تلاش کرده روشهای جدید و موثر آموزش ریاضی را برای کودکان پیشدبستانی ارایه دهد.
اهمیت آموزش مفاهیم اولیه ریاضی به کودکان
مفاهیم پایهای ریاضی شامل شمارش، دستهبندی، تشخیص اشکال هندسی، اندازهگیری و مقایسه است. پژوهشها نشان میدهند کودکانی که این مفاهیم را در سنین پیشدبستانی از طریق بازی آموزشی یاد میگیرند، در آینده در حل مسئله، تفکر منطقی و عملکرد تحصیلی موفقتر هستند. (کلمنتس و ساراما، ۲۰۲۰)
مزایای آموزش ریاضی با بازی
- تقویت مهارتهای شناختی و درک اعداد: بازیها کودک را به دستهبندی، مقایسه و شمارش اشیاء و سایر مفاهیمی که در ریاضی به آن پرداخته میشود تشویق میکنند.
- افزایش انگیزه و علاقه به یادگیری: بازی، مفاهیم ریاضی را ملموس و جذاب میکند.
- پرورش مهارتهای اجتماعی: بازیهای گروهی، همکاری، نوبتگیری و حل مسئله مشترک را آموزش میدهند. در واقع با کمک این قبیل بازیها علاوه بر مهارتهای مرتبط با مفاهیم ریاضی، مهارتهای دیگر کودکان نیز تقویت میشود.
نمونه بازیها و فعالیتها برای آموزش مفاهیم ریاضی
بازیهای کلاسیک و سنتی:
- بازی شمارش با اشیاء روزمره:
- وسایل: مهره، دانه، میوه کوچک یا اسباببازیهای کوچک
- روش: در این بازی از کودک میخواهیم تعداد اشیایی را که در اختیار دارد بشمارد و در ظرف یا خانههای مشخص قرار دهد. این فعالیت، مفهوم شمارش و درک عددی را تقویت میکند. به خاطر داشته باشید در این قبیل بازیها توانایی و سطح رشد شناختی کودک را در نظر داشته باشید. اگر سطح دشواری بیشتر از توان کودک باشد دلسرد میشود و اگر آسانتر باشد ممکن است کودک جذب بازی نشود.
- ساخت اشکال با خمیر بازی:
- وسیله: خمیر بازی
- روش: کودک شکلهای ساده مثل دایره، مربع و مثلث را بسازد. این فعالیت، درک فضایی و تشخیص اشکال را تقویت میکند. البته میتوان از ابزارهای دیگر هم برای ساختن اشکال هندسی دوبعدی یا حتی سهبعدی استفاده کرد. ابزارها و اسباببازیهای دیگر هم در بازار وجود دارد که به کمک آن کودک میتواند سازههای پیچیدهتر بسازد.
- مرتبسازی و مقایسه:
- وسایل: بلوکهای رنگی در اندازههای مختلف
- روش: کودک بلوکها را براساس اندازه یا رنگ مرتب کند و تفاوتها را بیان کند. این فعالیت مهارت دستهبندی، شمارش و مقایسه را پرورش میدهد. این فعالیتها در قالبهای مختلف میتواند تنظیم شود. برای مثال میتوان فعالیتهای حرکتی را به این قبیل فعالیتها اضافه کرد. مثلا از کودک بخواهیم اشیا یا بلوکهای همرنگ را از فاصله مشخص در سبدهای مشخص پرتاب کند.
- مسابقه جمع و تفریق با مهرهها:
- وسایل: مهرهها یا سنگریزهها
- روش: کودکها با اضافه یا کم کردن مهرهها مسائل ساده جمع و تفریق را تمرین کنند و درک عددی خود را تقویت کنند. به خاطر داشته باشید در سنین پیش از دبستان تفکر انتزاعی کودک شکل نگرفته است برای همین هر تمرین یا فعالیت باید مبتنی بر تفکر عینی باشد.
بازیهای دیجیتال:
بسیاری از ما والدین و مربیان تلاش میکنیم برای آموزش کودکان از بازیهای ملموس و واقعی استفاده کنیم. اما نمیتوان بازیهای دیجیتال و حضور پررنگ این قبیل فعالیتها را نادیده گرفت. برای همین است که در اینجا به برخی از بازیها هم اشاره میشود که میتوان در فضای دیجیتال از آن بهره برد.
اپلیکیشنهای زیادی وجود دارد که این بازیها را برای کودکان به شکل رایگان فراهم میآورد. برخی فعالیتهای پیشنهادی در این برنامهها در ادامه میآید.
| نام / توصیف فعالیت | مهارت ریاضی / درسی تقویت شده |
| بازی شمارش با اسکوپهای بستنی : در این بازی عددی به کودک نشان داده میشود و از او خواسته میشود به تعداد این عدد اسکوپ بستنی اضافه کند | تمرین تناظر ۱:۱ برای آموزش مفاهیم عددی و شمارش |
| چند تیله/دایره هست؟ | شمارش گروهی اشیاء + درک تعداد، مفهوم شمارش |
| شناسایی شکلها | شناخت اشکال هندسی، درک فضایی و ویژگیهای هندسی |
| مقایسه گروهها / عددها: باید در نظر داشت توانایی کودک چقدر است. | درک «بیشتر / کمتر»، مقایسه گروهها و اعداد |
| جمع و تفریق ساده | تمرین مفاهیم جمع و تفریق ساده و درک عددی ابتدایی |
نکات کاربردی:
- زمان بازی دیجیتال برای پیشدبستانیها کوتاه (۵–۱۵ دقیقه) باشد.
- پس از بازی، از کودک بخواهید درباره آنچه دید یا انجام داد صحبت کند تا تثبیت مفاهیم بهتر شود.
- بازی دیجیتال را با فعالیتهای واقعی (مهره، بلوک، خمیر بازی) ترکیب کنید تا تجربه ملموس و دیجیتال با هم باشد.
نتیجهگیری:
آموزش مفاهیم ریاضی با بازی آموزشی — چه حضوری و چه دیجیتال — فراتر از آموزش صرف اعداد و اشکال است. این روش، درک عددی، تفکر منطقی، حل مسئله و مهارتهای اجتماعی کودکان را تقویت میکند و پایهای محکم برای موفقیت تحصیلی آینده فراهم میآورد. بازی، مسیر رشد و کشف دنیای ریاضی را برای کودک لذتبخش و معنادار میکند.
منابع علمی و معتبر
- Clements, D. H., & Sarama, J. (2020). Learning and Teaching Early Math: The Learning Trajectories Approach. Routledge.
- Fuson, K. C. (2019). Children’s Counting and Number Learning. Academic Press.
- National Association for the Education of Young Children (NAEYC). (2021). Developmentally Appropriate Practice in Early Childhood Programs.
- Khan Academy Kids — اپلیکیشن آموزش ریاضی و مهارتهای پایه (khanacademy.org)
- Khan Academy Kids — بخش Early Math (khanacademy.org)
- وبلاگ رسمی Khan Academy Kids — درباره بازیهای ریاضی پیشدبستانی (blog.khanacademy.org)