مقدمه
در روزگاری که کودکان بیش از هر زمان دیگری در معرض محرکهای متنوع، تغییرات سریع و الگوهای رفتاری متناقض قرار دارند، مهدکودک دیگر صرفاً محل مراقبت نیست؛ بلکه یکی از مهمترین فضاهای یادگیری اجتماعی، هیجانی و رفتاری کودک به شمار میآید.
رفتارهای چالشبرانگیز کودکان از بیقراری و نافرمانی تا پرخاشگری یا کنارهگیری—نه نشانه «بدرفتاری»، بلکه پیامهایی رشدی هستند که نیازمند پاسخهای حرفهای، آگاهانه و حمایتیاند.
در چنین بستری، تدوین و اجرای سیاست رفتار مثبت مبتنی بر انضباط سازنده، تقویت مثبت و راهبردهای علمی مدیریت رفتار کودک، نقشی کلیدی در کیفیت آموزش و سلامت روان کودک و مربی ایفا میکند. به همین دلیل اکادمی علوم و تحقیقات کودک بنیاد سلاله در این مقاله به ارایه راهکارهایی برای ایجاد انضباط و تقویت رفتار مثبت در کودکان میپردازد.
انضباط سازنده چیست و چرا جایگزین تنبیه میشود؟
انضباط سازنده رویکردی تربیتی است که هدف آن آموزش مهارتهای رفتاری به کودک است، نه صرفاً کنترل یا سرکوب رفتار.
|
والدین و مربیان کمتجربه گاه تلاش میکنند تا رفتار نادرست را به کودک آموزش دهند و مانع از بروز رفتارهای پرچالش در کودک شوند. اما فراموش میکنند که برخی از رفتارهای به ظاهر نادرست ممکن است دقیقا یکی از مراحل رشدی باشد و رفتاری طبیعی محسوب شود. لذا پیشنهاد میشود به جای اینکه صرفا روی حذف رفتار نادرست تمرکز شود، علل پشت رفتار و بهترین شیوه مقابله با آنها هم بررسی شود. |
برخلاف انضباط تنبیهی که بر پیامدهای منفی تمرکز دارد، انضباط سازنده بر اصول زیر استوار است:
- رفتار کودک قابل آموزش و یادگیری است. پس مربی میتواند این رفتار را آموزش دهد، نه اینکه صرفا روی حذف رفتار نادرست تاکید شود.
- خطا بخشی طبیعی از فرایند رشد و یادگیری است. میتوانیم از اشتباهات کودک بهعنوان فرصتهایی برای یادگیری بیشتر استفاده کنیم.
- رابطه مربی–کودک بستر اصلی اصلاح رفتار است. پس لازم است پیش از شروع از ایجاد و استحکام رابطه اطمینان حاصل کنیم.
- پیشگیری مهمتر از واکنش در مواجهه با رفتار نادرست است. آموزش رفتار درست به کودک میتواند یکی از این اقدامات پیشگیرانه باشد.
پژوهشهای نوین آموزش اوان کودکی نشان میدهند کودکانی که در محیطهای مبتنی بر انضباط سازنده رشد میکنند، خودتنظیمی بالاتر، مهارت اجتماعی قویتر و احساس امنیت روانی بیشتری دارند.
تقویت مثبت؛ قلب مدیریت رفتار کودک
تقویت مثبت به معنای توجه آگاهانه و هدفمند به رفتارهای مطلوب و افزایش احتمال تکرار آنهاست.
در محیط مهدکودک، تقویت مثبت میتواند شامل موارد زیر باشد:
- تحسین توصیفی («دیدم که اسباببازیات را با دوستت به اشتراک گذاشتی»)
- تماس چشمی و زبان بدن مثبت
- دادن نقش و مسئولیت متناسب با سن
- بازخورد فوری، روشن و غیرقضاوتی
نکته کلیدی برای مربیان آن است که تقویت مثبت زمانی اثربخش است که مشخص، بهموقع، متناسب با سن کودک و متمرکز بر تلاش کودک باشد، نه صرفاً نتیجه نهایی. بعلاوه اینکه باید مراقب باشیم این تشویق و دادن بازخورد مثبت به شکل درستی ارایه شود. در غیر اینصورت بیشتر به نوعی باجدهی برای کنترل رفتار تبدیل خواهد شد.
مقررات کلاس؛ از قانونگذاری تا ساختن کنار یکدیگر
مقررات کلاس در رویکرد رفتار مثبت، فهرستی از «نبایدها» نیست؛ بلکه چارچوبی یادگیرنده برای شکلگیری رفتار اجتماعی است.
مقررات اثربخش دارای این ویژگیها هستند:
- محدود و روشن (۳ تا ۵ قانون اصلی)
- مثبتمحور و قابل فهم
- همراه با تصویر، داستان یا بازی
- طراحیشده با مشارکت کودکان
مشارکت کودکان در تدوین مقررات، احساس تعلق، مسئولیتپذیری و پذیرش قوانین را بهطور معناداری افزایش میدهد. زمانهای گفتگوهای کلاسی میتوانند زمان مناسبی برای تدوین این قوانین باشد.
راهبردهای رفتاری در سیاست رفتار مثبت
بر اساس مدلهای بینالمللی مدیریت رفتار کودک، راهبردهای رفتاری در سه سطح طراحی میشوند:
راهبردهای پیشگیرانه (سطح عمومی)
- برنامه روزانه قابل پیشبینی
- محیط فیزیکی منظم و آرام
- روابط گرم و پاسخگو
- آموزش مهارتهای اجتماعی و هیجانی
راهبردهای حمایتی (سطح هدفمند)
- داستانهای اجتماعی
- تمرینهای تنظیم هیجان
- گفتوگوی فردی مربی با کودک
- قراردادهای رفتاری ساده
راهبردهای تخصصی (سطح فردی)
- تحلیل کارکرد رفتار
- برنامه رفتار فردمحور
- همکاری با خانواده و متخصصان
این ساختار به مربی کمک میکند بهجای واکنشهای هیجانی، پاسخهایی آگاهانه، علمی و پایدار ارائه دهد.
نقش مربی در مدیریت رفتار کودک
در سیاست رفتار مثبت، مربی نقش «کنترلکننده» ندارد، بلکه الگوی رفتاری، تنظیمگر هیجان و تسهیلگر یادگیری اجتماعی است.
مربیانی که به احساسات کودک اعتبار میدهند، رفتار را توصیف میکنند نه شخصیت را، و پیامدهای منطقی و قابل پیشبینی دارند، محیطی امنتر و یادگیرندهتر برای کودکان فراهم میکنند.
جمعبندی
مدیریت رفتار کودک در مهدکودک، عرصه قدرتنمایی نیست؛ بلکه فرصتی تربیتی برای پرورش کودکانی خودتنظیم، مسئول و همدل است.
انضباط سازنده، تقویت مثبت و مقررات کلاسِ معنادار، ابزارهایی هستند که مربی را از واکنشهای مقطعی به راهبردهای حرفهای و پایدار میرسانند.
منابع علمی
- Center on PBIS. (2022). Early Childhood PBIS Framework.
- NAEYC. (2020). Developmentally Appropriate Practice in Early Childhood Programs.
- Fox, L., Dunlap, G., Hemmeter, M. L., Joseph, G. E., & Strain, P. S. (2003). The Teaching Pyramid: A model for supporting social competence and preventing challenging behavior in young children.
- O’Toole, C., & Hayes, D. (2020). Supporting Positive Behaviour in Early Childhood Settings and Primary Schools. Routledge.
- PBS-ECEC Consortium. (2021). A Guide on Positive Behaviour Support in Early Childhood Education and Care.
- Sugai, G., & Horner, R. (2019). School-Wide Positive Behavior Interventions and Supports.