مقدمه
در سالهای اخیر، اهمیت آموزش سواد و هوش هیجانی در اوایل کودکی بیش از هر زمان دیگری مورد توجه محققان قرار گرفته است. تحقیقات نشان میدهند که توانایی کودکان در تشخیص، نامگذاری و تنظیم احساسات، پایه اصلی مهارتهای اجتماعی و ارتباطی در آینده است. کودکان ۳ تا ۶ سال، جهان را از طریق بازی، تجربه و تعامل با دیگران میآموزند؛ بنابراین بازیهای مرتبط با آموزش هیجانات و روشهای آموزش غیرمستقیم بهترین ابزار برای پرورش هوش و سوادهیجانی آنها محسوب میشوند.
آکادمی علوم و تحقیقات بنیاد سلاله در این مقاله به مربیان مهدکودک و پیشدبستان، ایدههای علمی و کاربردی برای آموزش احساسات ارائه میدهد و راهکارهای عملی برای تقویت شناخت هیجانات کودکان در کلاس فراهم میکند.
اهمیت آموزش احساسات در سنین ۳ تا ۶ سال
رشد سریع هیجانی
کودکان در بازه سنی ۳ تا ۶ سال، در زمان طلایی یادگیری هیجانات خود و دیگران هستند. آموزش هیجانی به آنها کمک میکند مهارتهای همدلی، کنترل خشم و ارتباط سالم با همسالان را کسب کنند.
نقش مربیان
مربیان با رفتار و تعامل خود میتوانند الگوی مناسبی در تنظیم هیجان و تشخیص احساسات برای کودک باشند. پژوهشهای اخیر نشان میدهند که مربیان نقش کلیدی در شکلگیری «خودآگاهی هیجانی» و «مهارتهای اجتماعی» دارند. لذا لازم است اصول هوش هیجانی برای خود مربیان هم شناخته شده باشد و به کار گرفته شود.
آموزش غیرمستقیم
روشهای مستقیم (مثل نصیحت یا توضیح طولانی) معمولاً برای کودکان این سن کماثر هستند. آموزش غیرمستقیم در قالب بازی و تجربههای عملی، یادگیری را عمیقتر و پایدارتر میکند.
اصول کلیدی پیش از شروع بازیهای مرتبط با هیجان
- احساسات درست و غلط ندارند؛ رفتارها درست یا نادرستاند.
- مربی نقش آینه هیجانی دارد و باید احساسات کودک را تأیید کند. در نظر داریم اعتباربخشی به احساس به معنی تایید رفتار کودک نیست.
- در هر فعالیت روی یک احساس تمرکز شود تا کودک سردرگم نشود.
- بازیها کوتاه، جذاب و قابل تکرار باشند.
بازیهای علمی و کاربردی برای آموزش احساسات
بازی «صدای احساسات»
- هدف: تشخیص هیجان از طریق شنیداری
- روش اجرا: مربی صداهای مختلف (خنده، آه، جیغ، زمزمه، تعجب) را پخش یا اجرا میکند و کودکان حدس میزنند که هر صدا مربوط به چه احساسی است.
- اثر آموزشی: تقویت دقت شنیداری و همدلی؛ افزایش توانایی تشخیص هیجان بدون نشانههای چهره. به خاطر داشته باشیم شناخت احساس دیگران نکتهای کلیدی در همدلی و افزایش هوش هیجانی است.
بازی «چراغ احساسات»
- هدف: خودآگاهی و تنظیم هیجان
- روش اجرا: مربی سه دایره روی زمین میگذارد: سبز (آرام)، زرد (هیجانزده/ناراحت)، قرمز (عصبانی). کودک با توجه به موقعیت احساسی، روی رنگ مناسب میایستد. این بازی را می توان با کارت احساسات هم انجام داد. به این صورت که شکلک هیجانات مختلف در اختیار کودک قرار بگیرد و از او خواسته شود که بگوید الان چه هیجانی دارد.
- اثر آموزشی: نامگذاری هیجان، درک احساسات و توانایی تنظیم هیجان.
بازی «چهرهساز کوچولو»
- هدف: تشخیص هیجان از روی چهره
- روش اجرا: مربی کارتهای احساسی نشان میدهد و کودکان چهره خود را مطابق کارت میسازند. نسخه پیشرفته: کودک چهره مربی را حدس میزند در این بازی کودک سعی میکند هیجان تصویر یا مربی را بشناسد و نام ببرد.
- اثر آموزشی: تقویت مهارتهای اجتماعی، همدلی و خودآگاهی هیجانی.
بازی «کیسهی شگفتیهای احساسی»
- هدف: بیان احساسات و داستانسازی هیجانی
- روش اجرا: کودکان یک شیء از کیسه خارج میکنند و داستان کوتاهی میسازند که در آن شخصیتها تغییر احساس دارند.
- اثر آموزشی: رشد زبان هیجانی، خلاقیت و درک تغییرپذیری احساسات.
بازی «قدمهای احساسی»
- هدف: تجربه هیجان از طریق حرکت بدن
- روش اجرا: مسیرهای رنگی با حرکتهای مختلف تعریف میشود:
- آبی = آرامش
- قرمز = خشم
- زرد = هیجان
- صورتی = خجالت
کودکان با توجه به احساس، مسیر را طی میکنند.
- اثر آموزشی: درک هیجان از طریق بدن، تخلیه سالم انرژی و هماهنگی حرکتی-هیجانی.
توصیههای کاربردی برای مربیان
- از زبان ساده و توصیفی استفاده کنید: «میبینم ناراحتی چون نوبتت نشد.» مراقب باشیم در بازتاب احساس کودک از جملات خبری و نه پرسشی استفاده کنیم.
- احساس کودک را تأیید کنید، حتی اگر رفتار او مناسب نباشد. بعد از همدلی می توانیم به او بگوییم رفتارش درست نبوده و میتواند به جای رفتار آسیبرسان از رفتارهای جایگزین دیگر استفاده کند.
- روزانه حداقل ۱۰ دقیقه «زمان هیجان» در کلاس داشته باشید. در این زمان می توانید بازیها یا داستانهای مرتبط با هیجانات را اجرا کنید و بخوانید. در زمان گفتگوی کلاسی هم میتوانید درباره هیجان و احساسات مختلف با کودکان صحبت کنید.
- از مقایسه و برچسبزنی خودداری کنید.
- آموزش هیجانی را در لحظه واقعی زندگی کودک ارائه دهید.
نتیجهگیری
آموزش احساسات در سنین ۳ تا ۶ سال پایهای قوی برای رشد اجتماعی و هیجانی کودک ایجاد میکند. مربیان میتوانند با بهرهگیری از بازی مرتبط با هیجانات و آموزش غیرمستقیم، کودکان را در تشخیص، بیان و تنظیم احساسات خود یاری کنند. بازیهای عملی ارائه شده به مربیان امکان میدهد که محیط کلاس را به فضایی امن، حمایتی و پر از فرصتهای یادگیری هیجانی تبدیل کنند.
منابع معتبر جهانی
- Early Childhood Education Journal (2024)
- Child Development (2023)
- Yale Center for Emotional Intelligence (2022–2024)
- NAEYC – Emotional Literacy Resources (2023)
- International Journal of Early Childhood (2022)
- Harvard Center on the Developing Child (2022)