در این مقاله، مربیان با تکنیکهای قصهگویی خلاق آشنا میشوند. بهکارگیری این مهارت دایره لغات و مهارتهای کلامی کودک را افزایش میدهد و تخیل وی را تقویت میکند.در این مقاله، آکادمی علوم و تحقیقات کودک بنیاد سلاله فعالیتهای عملی و روشهای مشارکتی را به منظور پرورش خلاقیت در به کارگیری فعالانه زبان به شیوهای جذاب ارایه میدهد.
مقدمه
قصهگویی از دیرباز یکی از ابزارهای اصلی انتقال فرهنگ، ارزشها و دانش به کودکان بوده است. آنچه که از فرهنگ غنی پیشین ما به دستمان رسیده است در بیشتر مواقع مرهون همین قصهها و روایتهایی است که سینه به سینه از نیاکامان به ما رسیده است. برای مربیان، قصهگویی خلاق نه تنها فرصتی برای سرگرمی کودکان است، بلکه یک ابزار آموزشی قدرتمند برای گسترش دایره واژگان، تقویت تخیل و توسعه مهارتهای کلامی محسوب میشود. پژوهشها نشان میدهند کودکانی که به صورت منظم در فعالیتهای قصهگویی مشارکت دارند، مهارتهای زبانی و توانایی بیان احساسات و افکار خود را بهتر توسعه میدهند (زایپس، ۱۳۹۹). توانمندی در بیان احساسات و افکار میتواند زمینهساز تقویت مهارتهای کلیدی دیگر نظیر تنظیم هیجان باشد که تا پایان عمر در موفقیت کودک موثر است.
|
مگر میشود کودکی را بدون قصه تصور کرد؟ زیباترین خاطرات کودکیهایمان گره خورده به صدای دلنشین بزرگترها که برایمان قصه میگفتند. قصههای واقعی یا حکایتهایی که در زندگیهایشان آموخته بودند و بی هیچ چشمداشتی این گنجهای ارزشمند را با ما به اشتراک میگذاشتند. حکایتهایی که در هیچ کتابی پیدا نمیشوند و باید زندگی کنی تا آنها را بفهمی. داستانها و حکایتهایی که هر شب یلدا، هر بار سفره هفتسین یا حتی غروب جمعه که دور هم جمع میشدیم مارا میبرد به دنیایی پر از تجربه و رنگ و زندگی. و عجیبتر که خود میشد آجرهای زندگی امروزمان. داستان و حکایت را نمیشود از کودکی جدا کرد. کودکی تمام میشود ولی داستان ها تمام شوند. |
وقتی صحبت از قصهگویی خلاق است، منظورمان چیزی فراتر از خواندن ساده داستان است. در فرایند قصهگویی خلاق قرار است کودک با شخصیتهای داستان وارد تعامل فعال شود. او میتواند شخصیتها را تصور کند، پایان داستان را حدس بزند یا حتی خودش آن را بسازد. این فرایند به شکل ملموسی تواناییهای زبانی، تفکر خلاق و دایره لغات کودک را تقویت کند.
پایههای نظری ویگوتسکی در قصهگویی خلاق
لِو ویگوتسکی (۱۹۷۸) در نظریهی خود بر نقش تعامل اجتماعی در رشد شناختی و زبانی کودک تأکید میکند. او مفهوم منطقه تقریبی رشد (ZPD) را معرفی کرد؛ در این نظریه مطرح میشود که گفتگو و تعامل کودک با افراد آگاهتر (مثل معلم و والدین) باعث رشد شناختی او میشود.
در فعالیتهای قصهگویی خلاق:
مربی بهعنوان تسهیلگر عمل میکند و کودکان را در کشف واژگان جدید، ساخت دیالوگ و ایجاد پایانهای متفاوت هدایت میکند. در واقع مربی فضایی را برای کودک ایجاد می کند تا بتواند فعالانه روال داستان را ادامه دهد. گاهی این مشارکت در گروه انجام میگیرد و کودک فرصت دارد تا نظر و پیشنهاد خود برای روال داستان را در جمع دوستان بگوید. تعامل گروهی و مشارکت فعال باعث میشود کودک در محیطی اجتماعی و امن مهارتهای زبانی و تفکر خلاق را توسعه دهد.
پرسشهای باز و پیشنهادات مربی به کودک کمک میکند تا فراتر از سطح فعلی توانایی خود فکر کند و واژگان تازهای را در بافت داستانی تجربه کند. در واقع تعامل کودک با مربی به عنوان یک بزرگسال به او کمک میکند تا برخی فعالیتهای شناختی خود را توسعه دهد. بنابراین، قصهگویی خلاق نمونهای عملی از اجرای نظریه ویگوتسکی است که زبان و تخیل کودک را در چارچوب تعامل اجتماعی و یادگیری تقویت میکند.
تحلیل علمی
مطالعات علوم تربیتی نشان میدهند که قصهگویی خلاق و مشارکتی باعث افزایش مهارتهای کلامی و زبانی کودکان میشود. دیوید زایپس (۲۰۱۵) در کتاب «هنر قصهگویی خلاق» تأکید میکند که وقتی کودکان در قصهگویی مشارکت فعال دارند، با کلمات جدید آشنا میشوند و میآموزند مفاهیم پیچیده را به زبان ساده بیان کنند. مواجهه با کلمات جدید، باعث میشودکودک تلاش کند معنا و کاربرد واژه را در بافت داستان درک کند. به همین دلیل است که اگر حتی مربی معنای واژه جدید را هم به کودک نگوشد، کودک با این کلمه آشنا میشود و چنانچه این واژه در بسترهای مختلف تکرار شود وارد دایره واژگانی وی میشود.
همچنین، پژوهشهای آموزشی نشان میدهند که ترکیب تصویرسازی ذهنی با قصهگویی، باعث رشد تخیل و قدرت خلاقیت کودک میشود (انتشارات نردبان، ۱۴۰۰). کودکان هنگام خلق شخصیتها و صحنههای داستانی، واژگان جدید را تجربه میکنند و میتوانند ارتباط بین کلمات و مفاهیم را بهتر درک کنند.
از منظر رشد زبانی، کودکان در سنین ۴ تا ۶ سال بیشترین ظرفیت را برای یادگیری واژگان جدید دارند. مربیان با طراحی فعالیتهای قصهگویی که شامل پرسش، حدس زدن و خلق پایانهای جدید است، میتوانند این مرحله حیاتی رشد زبانی را تقویت کنند.
راهکارهای عملی برای مربیان
انتخاب داستانهای قابل گسترش
داستانهایی را انتخاب کنید که امکان گسترش دارند. به این معنی که میتوان پایانهای متفاوتی برای آن درنظر گرفت. همچنین این قبیل داستان ها فضایی به مربی میدهند که مربی بتواند با طرح سوالات بازپاسخ قدرت تحلیل یا تفکر کودک را بیشتر افزایش دهد. به عبارت دیگر این داستانها لایههایی دارند که مربی و کودک ضمن تحلیل و تفسیر داستان میتوانند درباره آنها بحث و نظرات خود را ابراز کنند. برای مثال، داستانی با پایان باز میتواند فرصت خلاقیت بیشتری به کودکان بدهد تا پایان را تصور کند و درباره انواع پایان ها در حلقه دوستان بحث کند.
ایجاد فضای مشارکتی
کودکان را تشویق کنید تا شخصیتها را توصیف کنند، دیالوگ بسازند یا حتی پایان داستان را تغییر دهند. در فضای امن که کودک نگران نیست حرفها و تفاسیر و نظراتش مورد سوءبرداشت قرار گیرد یا با واکنش نادرست از طرف همکلاسیها مواجه شود (مثلا موردتمسخر قرار گرفتن) احتمالا انگیزه بیشتری برای صحبت درباره داستان دارد. بعلاوه اگر کودک ببیند نظرش شنیده میشود و از طرف مربی یا سایر همسالان مورد احترام است به احتمال بیشتری در بحثهای مرتبط با داستان و ابراز خلاقیت شرکت خواهد کرد. این مشارکت فعال باعث یادگیری واژگان جدید و تقویت مهارتهای کلامی میشود.
استفاده از ابزارهای تصویری و حرکتی
تصاویر، عروسکها یا ابزارهای تعاملی میتوانند تجربه قصهگویی را ملموستر کنند. کودکان هنگام لمس یا حرکت دادن ابزارها، واژگان مربوط به اشیاء و حرکات را بهتر یاد میگیرند. بعلاوه کتابهایی که به شکل کارتهای بزرگ قصهخوانی چاپ میشوند هم چنین امکانی در اختیار مربی قرار میدهد. در این کتابها که گاه با عنوان کارتهای قصهخوانی چاپ میشوند، تصاویر کتاب در ابعاد بزرگ چاپ میشود و در معرض دید کودک قرار میگیرد. کودک میتواند داستان را براساس تصاویر برای کودک تعریف کند یا در قسمتهایی سکوت کند تا کودک داستان را ادامه دهد. برخی از کتابها هم تنها شامل تصاویر میشوند و داستان به شکل متن در کتاب نیامده است. این کتابها هم به کودک فرصت میدهد تا از طریق تصاویر داستانی را خلق و برای مخاطب تعریف کند.
پرسشهای باز پاسخ
در یک نگاه کلی میتوان همه سوالات را به دو دسته بسته پاسخ و بازپاسخ تقسیم کرد. منظور از سوالات بسته پاسخ سوالاتی است که جواب مشخصی دارند. این قبیل سوالات غالبا سطح ۱یا نهایتا سطح ۲ از سطوح یادگیری بلوم را درگیر میکند این سطوح شامل به خاطر سپردن و فهمیدن محتوای داستان است. در پاسخ به این سوالات تفسیر شخصی دخالت ندارد و همه افراد، فارغ از تجارب و دانش شخصی، پاسخ نسبتا مشابهی به آن می دهند.
گروه دیگر سوالات بازپاسخ هستند. در پاسخ به این سوالات تفاسیر و درک شخصی هر کس موثر است. این سوالات جواب واحدی ندارند و بسته به ادراک افراد میتواند متفاوت باشد. پرسیدن سوالات باز مانند «تو فکر میکنی بعد از این چه اتفاقی میافتد؟» یا «اگر تو جای شخصیت بودی چه میکردی؟» باعث توسعه تفکر خلاق و گسترش زبان کودک میشود. بعلاوه این قبیل سوالات به دلیل درگیر کردن تفسیر شخصی کودک می تواند او را وادارد تا به عنوان مخاطب فعال بیشتر با داستان همراه شود.
ترکیب بازی با قصه
فعالیتهایی مانند بازی نقشآفرینی یا نقاشی صحنههای داستان، مهارتهای کلامی و تخیل کودک را همزمان تقویت میکنند. برای مثال میتوان از کودک خواست بعد از شنیدن داستان نقاشی صحنهای از داستان را که تصور کرده است روی کاغذ بیاورد یا شخصیت داستان را نقاشی کند. به خاطر داشته باشیم اگر داستان همه جزییات را برای کودک تشریح کند ممکن است این فرصت از کودک گرفته شود که تفاسیر شخصی خود را داشته باشد.
نتیجهگیری
قصهگویی خلاق بیش از یک فعالیت تفریحی است؛ یک ابزار آموزشی قدرتمند برای گسترش واژگان، تقویت مهارتهای کلامی و پرورش تخیل کودکان. مربیان میتوانند با انتخاب داستانهای مناسب، ایجاد فضای مشارکتی، و استفاده از ابزارهای تعاملی، نقش مؤثری در توسعه زبان و خلاقیت کودک داشته باشند.
قصهگویی، پلی است میان دنیای کودکانه و دنیای واژگان و مفاهیم؛ هر داستان، فرصتی برای کشف واژگان تازه و گسترش دنیای ذهنی کودک است.
جدول فعالیتهای پیشنهادی برای قصهگویی خلاق
| شماره | فعالیت | هدف | تمرین پیشنهادی |
|---|---|---|---|
| 1 | خواندن یک داستان کوتاه با شخصیتهای متعدد | آشنایی با واژگان جدید و توسعه مهارت شنیداری | از کودکان بخواهید شخصیتها را توصیف کنند |
| 2 | حدس پایان داستان | تقویت تفکر خلاق و مهارت پیشبینی | کودکان را تشویق کنید پایان متفاوتی بسازند |
| 3 | کشیدن نقاشی صحنه داستان | توسعه تخیل و تقویت مهارت از طریق فعالیت هنری | بخواهد آنچه به خاطر دارد نقاشی کند و در صورت نیاز واژهها را یادآوری کنید |
| 4 | بازی نقشآفرینی شخصیتها | تمرین مهارتهای کلامی و اجتماعی | اجازه دهید کودکان دیالوگ بسازند |
| 5 | اضافه کردن شخصیت جدید به داستان | گسترش واژگان و خلاقیت | بپرسید شخصیت جدید چه ویژگی دارد |
| 6 | پرسش و پاسخ درباره داستان | تقویت مهارت فهم و بیان | کودک را با پرسشهای بازپاسخ درگیر کنید |
| 7 | تغییر مکان داستان | توسعه تفکر خلاق | بپرسید اگر داستان در جنگل بود چه میشد |
| 8 | ترکیب دو داستان کوتاه | تمرین خلاقیت و سازماندهی روایت | بپرسید اگر شخصیتهای دو داستان همدیگر را ببینند چه میشود |
| 9 | ساخت پایان جدید با واژگان تازه | گسترش واژگان و کاربرد خلاقانه آنها | کودک ۳ واژه جدید را در جمله یا پایان جدید استفاده کند |
| 10 | داستانگویی گروهی | تقویت مهارتهای اجتماعی، ارتباطی و کلامی | هر کودک یک جمله به داستان اضافه کند |
| 11 | بازی با صدا و لحن شخصیتها | تقویت مهارت گفتاری و بیان احساسات | کودک دیالوگی را با لحنهای مختلف اجرا کند |
| 12 | بازسازی داستان با عروسک | تقویت تخیل و مهارتهای کلامی | کودک با عروسکها دیالوگ بسازد و نقش شخصیتها را بازی کند |
| 13 | سوال «چه میشد اگر…» | توسعه تفکر انتقادی و واژگان | کودک به سوالات بازپاسخ با شروع «چه میشد اگر…» پاسخ دهد |
| 14 | ساخت داستان کوتاه توسط کودک | تقویت مهارتهای کلامی و تخیل | کودک داستان کوتاهی برای گروه تعریف کند |
منابع
ویگوتسکی، لِو. (۱۹۷۸). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press.
زایپس، دیوید. (۱۳۹۹). هنر قصهگویی خلاق. نشر رشد.
انتشارات نردبان. (۱۴۰۰). راهنمای قصهگویی در مهدکودکها.
پژوهشهای علوم تربیتی درباره تأثیر قصهگویی بر توسعه زبانی کودکان (۲۰۱۵-۲۰۲۰).